De kernelementen van Systeemdenken

By | 16-11-2017

Peter Senge schreef de boeken “The fifth discipline: the art and practice of the learning organization” en “The Necessary Revolution: How Individuals and Organizations Are Working Together to Create a Sustainable World”. Het zijn baanbrekende werken over Lerende Organisaties. Senge spreekt bijzonder inspirerend en praat in normale mensentaal. Als wij kunnen leren, ervaren en toepassen wat hij ons voorhoudt, kunnen we onze organisaties grote stappen vooruit brengen. In dit artikel komen in vogelvlucht de kernelementen aan bod.

Systeemdenken als essentiële vaardigheid bij veranderingen en verbeteringen

Peter Senge onderbouwt dat systeemdenken de ultieme vaardigheid is, die aan de basis ligt van alle goede veranderingen en verbeteringen. Systeemdenken is essentieel wanneer we fundamentele verbeteringen willen bereiken op sociaal, organisatorisch, ecologisch en economisch gebied. Het leren denken in systemen is dan ook een kritische succesfactor voor de ontwikkeling van een organisatie.

Een systeem is een web van onderlinge afhankelijkheden

Het woord ‘systeem’ roept al snel associaties op die helemaal niets met systeemdenken te maken hebben. Het gaat hier bijvoorbeeld niet om een computersysteem of om een managementinformatiesysteem. Bij systeemdenken gaat het om het bewustzijn van een web van onderlinge afhankelijkheden met een grote complexiteit aan interacties. Een concreet voorbeeld daarvan is een familiesysteem. Wellicht heeft u wel eens ervaren dat zo’n familiesysteem uitkomsten kan genereren die niemand wil, maar die toch gebeuren!

We moeten proberen een niveau hoger in ons denken te komen

Bij het oplossen van een probleem speelt het vermogen om –hoger – zicht te krijgen op dat probleem een grote rol. En ook het krijgen van feeling en begrip voor een andere aanpak van de situatie is belangrijk. Wat is er nodig om buiten de platgetreden paden te komen en op weg te gaan naar hogere inzichten en betere oplossingen?

Senge noemt drie voorwaarden om op een hoger niveau van probleemoplossing te komen:

  1. Wees bereid om het bij verkeerde eind te hebben. Accepteer dat je onderdeel bent van het probleem dat je wilt oplossen. Anders had je het zelf al wel veranderd.
  2. Maak gebruik van invalshoeken van alle betrokkenen. Iedereen ziet een ander deel van de werkelijkheid. Vergelijk en voeg samen om te komen tot een collectieve interpretatie van het totale systeem.
  3. Wees erop voorbereid dat het tijd nodig heeft om, nadat je het licht gezien hebt, de nieuwe aanpak te ontwikkelen, eigen te maken en ten uitvoer te brengen.

Vier kenmerken die in alle praktijkvoorbeelden zitten

Als we beter willen begrijpen wat systeemdenken is, zoeken we niet naar abstracte voorbeelden, maar naar concrete voorbeelden van situaties waar mensen hun collectieve intelligentie hebben ingezet om werkelijke veranderingen teweeg te brengen.

Praktijkvoorbeelden laten steevast een viertal kenmerken zien:

  1. Men pakt het totaalplaatje aan.
  2. Men hecht meer belang aan investeren in de toekomst dan het realiseren van korte termijn winst.
  3. Men werkt met doelstellingen op de langere termijn i.p.v. doelen op de kortere termijn.
  4. Men werkt op basis van een collectieve interpretatie van het totale systeem.

Bij systeemdenken gaat het dus om het totaalplaatje, de langere termijn en collectieve intelligentie. Als we willen ontwikkelen naar een wereld waarin we prettig leven op sociaal, ecologisch en economisch gebied, hebben we steden, dorpen, gemeenschappen en industriële sectoren nodig die anders – durven – werken. Systeemdenken is daarbij onontbeerlijk.

Acht kernelementen van systeemdenken

  1. Systeem is niet computer-systeem of management-systeem, maar een levend, organisch, samenspel van elementen, die continu met elkaar in interactie zijn en een voortdurend veranderproces laten zien.
  2. Het niet bewust zijn van het systeem waarin wij zitten leidt onvermijdelijk tot uitkomsten die we helemaal niet willen (systems ignorance).
  3. Ongewenste uitkomsten ontstaan als we sociale issues en omgevings-issues uit elkaar halen.
  4. Het draait allemaal om wat we denken, hoe we denken, hoe we handelen en wat we doen.
  5. Het draait om werkelijk begrijpen en aanvoelen wat wederzijdse afhankelijkheid is.
  6. Kennis van systemen is niet hetzelfde als het ervaren wat het is en hoe je je erin beweegt (systems intelligence).
  7. We zijn over-over-over-educated, dat geeft onthechting van hoe dingen werkelijk zijn.
  8. We zijn allemaal geboren met een grote systeem-intelligentie, die ontspringt uit liefde voor de wereld. Betrokkenheid.

Bekijk de video van Peter Senge over systeemdenken:

Als u in Youtube zoekt op ‘Peter Senge – Navigating Webs of Interdependence’ vindt u een leuke en korte introductie, met als voorbeeld het familiesysteem.

Veel kijkplezier!

Over de auteur van dit artikel

Hans Schut is zelfstandig adviseur. Hij verzorgt procesmanagement en persoonlijke begeleiding bij veranderingen en verbeteringen. Hij is een mensgerichte adviseur, die ervan houdt vanuit visie constructief en productief met klanten en uitvoerende partijen samen te werken. Hij brengt mens en organisatie in beweging. Altijd beginnend bij het abstracte ‘totaalplaatje’ en het organisatorische concept, weergegeven in een eenvoudige visualisatie, die de kern van het vraagstuk inzichtelijk maakt. Hans vertaalt het abstracte vervolgens vlot en helder naar concrete plannen en goed gedefinieerde acties. Zijn werkwijze is gericht op kleine groepen betrokken mensen en kenmerkt zich door inspireren, systeemdenken, ordenen, analyseren, visualiseren, bezinnen, beginnen en realiseren. Zo worden concrete resultaten bereikt in processen, projecten en veranderingen.

Meer weten?

Wilt u meer weten over de mogelijkheden om Hans Schut in te schakelen bij veranderingen in uw organisatie? Maak dan gewoon eens een afspraak voor een inspirerend gesprek

Home

Andere blogberichten